શેરબજાર એક એવો મહાસાગર છે જ્યાં યોગ્ય દિશામાં હોડી હંકારનાર વ્યક્તિ અઢળક સંપત્તિ (Wealth) અને શાનદાર પેસિવ ઇન્કમ (Passive Income) ઊભી કરી શકે છે. પરંતુ, જો તમે હોકાયંત્ર વગર એટલે કે જ્ઞાન વગર આ દરિયામાં ઉતરશો, તો ડૂબવાની શક્યતા સૌથી વધુ છે.
મોટાભાગના નવા રોકાણકારો બજારમાં પ્રવેશે છે, પૈસા ગુમાવે છે અને પછી શેરબજારને ‘જુગાર’ કહીને બહાર નીકળી જાય છે. હકીકતમાં વાંક શેરબજારનો નહીં, પરંતુ આપણી પોતાની ભૂલોનો હોય છે. આજે આપણે એવી ૧૦ સૌથી મોટી ભૂલો વિશે જાણીશું જે નવા રોકાણકારો અજાણતા જ કરે છે, અને સાથે જ તેનાથી બચવાના ઉપાયો પણ સમજીશું.
૧. મફતની ‘ટિપ્સ’ પર આંધળો વિશ્વાસ (Blindly Following Tips)
નવા રોકાણકારોની સૌથી પહેલી અને સૌથી ખતરનાક ભૂલ એટલે વોટ્સએપ, ટેલિગ્રામ કે સોશિયલ મીડિયા પર મળતી મફતની ટિપ્સ પર ભરોસો કરવો. કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમને રાતોરાત અમીર કેમ બનાવવા માંગશે? મોટાભાગે આ ઓપરેટર્સની ચાલ હોય છે, જેઓ પહેલા નાના રોકાણકારોને લલચાવે છે અને પછી પોતાનો માલ ઊંચા ભાવે પધરાવીને નીકળી જાય છે.
- ઉપાય: બીજાની ટિપ્સ પર પૈસા લગાવવા કરતા જાતે રિસર્ચ કરતા શીખો અથવા સેબી (SEBI) રજિસ્ટર્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એડવાઇઝરની જ સલાહ લો.
૨. ‘પેની સ્ટોક્સ’ (Penny Stocks) ની જીવલેણ લાલચ
ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે ૧૦૦૦ રૂપિયાનો કોઈ મજબૂત શેર ખરીદવા કરતા ૧ રૂપિયા વાળા ૧૦૦૦ શેર ખરીદવા વધુ ફાયદાકારક છે. તેમને લાગે છે કે ૧ રૂપિયાનો શેર ૨ રૂપિયા થશે તો સીધો ૧૦૦% નફો! પરંતુ ૧ રૂપિયા વાળી કંપનીનો બિઝનેસ, દેવું અને મેનેજમેન્ટ કેવું છે તે કોઈ જોતું નથી. મોટાભાગના પેની સ્ટોક્સ કચરો જ હોય છે.
- ઉપાય: શેરનો ભાવ નહીં, પરંતુ કંપનીનું મૂલ્ય અને તેનો બિઝનેસ જુઓ. રિલાયન્સ કે TCS જેવી ક્વોલિટી કંપનીઓ ભલે મોંઘી લાગે, પણ લાંબા ગાળે તે જ સુરક્ષિત વળતર આપે છે.
૩. રિસર્ચ અને ફંડામેન્ટલ એનાલિસિસનો અભાવ
કોઈપણ કંપનીનો શેર ખરીદતા પહેલા આપણે તે કંપની શું બનાવે છે, તેનો નફો કેટલો છે, તેના પર કેટલું દેવું છે, તે બધું જાણવાની તસ્દી લેતા નથી. આપણે માત્ર એટલું જ જોઈએ છીએ કે શેરનો ભાવ કેટલો વધ્યો.
- ઉપાય: વોરેન બફેટના સિદ્ધાંત મુજબ, તમે જે કંપનીના બિઝનેસને સમજી ન શકો તેમાં ક્યારેય રોકાણ ન કરો. કંપનીની બેલેન્સ શીટ અને નાણાકીય પરિણામો (Quarterly Results) વાંચવાની આદત પાડો.
૪. લોન લઈને અથવા ઉછીના પૈસાથી રોકાણ કરવું
આ એક એવી ભૂલ છે જે રોકાણકારને દેવાળિયા બનાવી શકે છે. શેરબજારમાં ક્યારેય પણ બેંકમાંથી પર્સનલ લોન લઈને, ક્રેડિટ કાર્ડથી કે મિત્રો-સગાઓ પાસેથી ઉછીના પૈસા લઈને રોકાણ કે ટ્રેડિંગ ન કરવું જોઈએ. બજારમાં અસ્થિરતા આવે ત્યારે વ્યાજનું મીટર ચાલુ રહે છે અને માનસિક તાણ અનેકગણી વધી જાય છે.
- ઉપાય: હંમેશા તમારી બચત (Savings) માંથી વધારાના પૈસા જ શેરબજારમાં રોકો, જેની તમને આગામી ૩ થી ૫ વર્ષ સુધી જરૂર ન પડવાની હોય.
૫. ‘સ્ટોપ લોસ’ (Stop Loss) નો ઉપયોગ ન કરવો
ખાસ કરીને ઇન્ટ્રાડે કે શોર્ટ-ટર્મ ટ્રેડિંગમાં સ્ટોપ લોસ ન રાખવો એ બ્રેક વગરની ગાડી ચલાવવા સમાન છે. ઘણા લોકો એવું વિચારે છે કે “શેર નીચે ગયો છે, પાછો ઉપર આવશે ત્યારે વેચીશ.” આ આશામાં તેઓ નાનકડું નુકસાન બુક કરવાને બદલે મોટું નુકસાન વહોરી લે છે.
- ઉપાય: ટ્રેડ લેતા પહેલા જ તમારું નુકસાન સહન કરવાની ક્ષમતા નક્કી કરો અને સિસ્ટમમાં કડક સ્ટોપ લોસ મૂકો.
૬. ઘટતા શેરમાં ‘એવરેજિંગ’ (Averaging Down Losing Stocks) કરવું
જ્યારે કોઈ શેરનો ભાવ સતત ઘટતો હોય, ત્યારે રોકાણકારો પોતાની ખરીદ કિંમત નીચી લાવવા માટે ઘટતા ભાવે વધુ શેર ખરીદવા લાગે છે, જેને ‘એવરેજ કરવું’ કહેવાય છે. જો કંપની ખરાબ હશે, તો એ શેર શૂન્ય સુધી પણ જઈ શકે છે. ખરાબ શેરમાં એવરેજિંગ કરવું એટલે બળતા ઘરમાં પેટ્રોલ નાખવા બરાબર છે.
- ઉપાય: માત્ર એવી જ મજબૂત કંપનીઓમાં એવરેજ કરો જેના ફંડામેન્ટલ્સ સારા હોય અને બજારના સામાન્ય ઘટાડાને લીધે શેર નીચે આવ્યો હોય.
૭. લાગણીઓ પર કાબૂ ન હોવો: FOMO અને પેનિક સેલિંગ
શેરબજારમાં સૌથી મોટા બે દુશ્મન છે: ડર (Fear) અને લાલચ (Greed). જ્યારે માર્કેટ રોજ નવી ઊંચાઈઓ બનાવતું હોય ત્યારે લોકો પાછળ રહી જવાના ડરથી (FOMO – Fear Of Missing Out) મોંઘા ભાવે શેર ખરીદે છે. અને જ્યારે બજાર પડે ત્યારે ગભરાટમાં (Panic Selling) સારા શેર પણ સસ્તામાં વેચી મારે છે.
- ઉપાય: તમારી એક મજબૂત વ્યૂહરચના બનાવો અને બજારની રોજિંદી ચડ-ઉતરથી વિચલિત ન થાઓ.
૮. બધા જ ઈંડા એક જ ટોપલીમાં મૂકવા (Lack of Diversification)
ઘણા રોકાણકારો પોતાની બધી જ મૂડી કોઈ એક જ કંપનીના શેરમાં અથવા કોઈ એક જ સેક્ટર (જેમ કે માત્ર બેંકિંગ અથવા માત્ર IT) માં રોકી દે છે. જો તે કંપની કે સેક્ટરમાં કોઈ ખરાબ સમાચાર આવે, તો આખો પોર્ટફોલિયો સાફ થઈ જાય છે.
- ઉપાય: તમારું રોકાણ અલગ-અલગ ૫ થી ૧૦ સેક્ટરની સારી કંપનીઓમાં વહેંચો. જો એક સેક્ટર નબળું પ્રદર્શન કરે, તો બીજું તેને સરભર કરી લેશે.
૯. ટ્રેડિંગ અને ઇન્વેસ્ટિંગ વચ્ચેનો ભેદ ન સમજવો
ઘણા લોકો શેર ખરીદે છે ટ્રેડિંગ કરવા માટે (થોડા દિવસમાં નફો કમાઈને નીકળી જવા માટે), પરંતુ જ્યારે શેરનો ભાવ ઘટી જાય છે, ત્યારે નુકસાન બુક કરવાના ડરથી તે શેરને વર્ષો સુધી પકડી રાખે છે અને પોતાને ‘લાંબા ગાળાના રોકાણકાર’ કહેવા લાગે છે.
- ઉપાય: ટ્રેડિંગ અને લાંબા ગાળાનું રોકાણ બંને અલગ છે. ટ્રેડિંગ માટે લીધેલો શેર ટાર્ગેટ કે સ્ટોપ લોસ આવે એટલે વેચી જ દેવો જોઈએ.
૧૦. પોતાની ભૂલોમાંથી ન શીખવું (Not Keeping a Journal)
મોટાભાગના લોકો નુકસાન કર્યા પછી બજારને દોષ આપે છે, પરંતુ એ નથી વિચારતા કે તેમની કઈ વ્યૂહરચના ખોટી પડી. જે ટ્રેડર કે રોકાણકાર પોતાની ભૂલોનું વિશ્લેષણ નથી કરતો, તે ફરીથી એ જ ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરે છે.
- ઉપાય: એક ટ્રેડિંગ જર્નલ (ડાયરી) બનાવો. તેમાં લખો કે તમે કયો શેર શા માટે ખરીદ્યો હતો અને તેમાં નફો કે નુકસાન શા માટે થયું.
નિષ્કર્ષ: શેરબજારમાં પૈસા કમાવવા કરતા પૈસા બચાવવા વધુ અગત્યના છે. વોરેન બફેટનો પહેલો નિયમ છે: “Never lose money” (ક્યારેય પૈસા ગુમાવો નહીં) અને બીજો નિયમ છે: “Never forget rule number 1” (નિયમ નંબર ૧ ક્યારેય ભૂલવો નહીં). જો તમે ઉપર જણાવેલી આ ૧૦ ભૂલો કરવાનું ટાળશો, તો તમે શેરબજારના ૯૦% નિષ્ફળ લોકોની ભીડમાંથી બહાર આવીને ટોપ ૧૦% સફળ રોકાણકારોની યાદીમાં સામેલ થઈ જશો.
Leave a Reply