શેરબજારના ૧૦ સૌથી મહત્વના પારિભાષિક શબ્દો અને રેશિયો, જે દરેક રોકાણકારે જાણવા જ જોઈએ

શેરબજારમાં પ્રવેશ્યા પછી જ્યારે તમે બિઝનેસ ન્યૂઝ ચેનલ જુઓ છો કે કોઈ ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટ વાંચો છો, ત્યારે ‘બુલ માર્કેટ’, ‘P/E રેશિયો’, ‘માર્કેટ કેપ’ જેવા ભારેખમ શબ્દો સાંભળીને મૂંઝવણ થવી સ્વાભાવિક છે. ઘણા નવા રોકાણકારો આ શબ્દોનો સાચો અર્થ ન સમજવાને કારણે રોકાણના ખોટા નિર્ણયો લઈ બેસે છે.

જો તમારે બજારમાં લાંબી ઇનિંગ રમવી હોય અને કોઈની ‘ટિપ્સ’ પર આધાર રાખ્યા વગર જાતે જ શાનદાર શેર શોધવા હોય, તો શેરબજારની આ ભાષા સમજવી પડશે. આજે મુનાફોના આ પ્લેટફોર્મ પર આપણે એવા ૧૦ સૌથી મહત્વના શબ્દો અને નાણાકીય ગુણોત્તર (Financial Ratios) વિશે જાણીશું, જે તમારો પાયો મજબૂત કરશે.

૧. બુલ માર્કેટ અને બેર માર્કેટ (Bull Market & Bear Market)

શેરબજારમાં આ બે પ્રાણીઓના નામ સૌથી વધુ સંભળાય છે.

બુલ માર્કેટ (આખલો): જ્યારે અર્થતંત્ર મજબૂત હોય, કંપનીઓના નફા વધી રહ્યા હોય અને શેરના ભાવ સતત ઉપર જતા હોય, ત્યારે તેને ‘બુલ માર્કેટ’ (તેજીનો માહોલ) કહેવાય છે. આખલો હંમેશા પોતાના શિંગડાથી નીચેથી ઉપર તરફ હુમલો કરે છે, જે બજારની ઉપર જવાની દિશા દર્શાવે છે.
બેર માર્કેટ (રીંછ): જ્યારે બજારમાં ડરનો માહોલ હોય, આર્થિક મંદી હોય અને શેરના ભાવ સતત નીચે પડતા હોય, ત્યારે તેને ‘બેર માર્કેટ’ (મંદીનો માહોલ) કહેવાય છે. રીંછ પોતાના પંજાથી ઉપરથી નીચે તરફ હુમલો કરે છે.

૨. માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન (Market Capitalization)

માર્કેટ કેપ એટલે આખી કંપનીની કુલ બજાર કિંમત. તેને શોધવાનું સૂત્ર છે: (કુલ શેરની સંખ્યા × એક શેરનો વર્તમાન ભાવ). માર્કેટ કેપના આધારે કંપનીઓને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

લાર્જ કેપ (Large Cap): ટોચની ૧૦૦ કંપનીઓ (દા.ત. રિલાયન્સ, TCS). આમાં રોકાણ સૌથી સુરક્ષિત ગણાય છે.
મિડ કેપ (Mid Cap): ૧૦૧ થી ૨૫૦ નંબરની કંપનીઓ. આમાં રિસ્ક અને રિટર્ન બંને મધ્યમ હોય છે.
સ્મોલ કેપ (Small Cap): ૨૫૧ થી નીચેની તમામ કંપનીઓ. આમાં જોખમ સૌથી વધુ હોય છે, પરંતુ મલ્ટીબેગર બનવાની ક્ષમતા પણ આમાં જ હોય છે.

૩. પ્રાઇસ ટુ અર્નિંગ રેશિયો (P/E Ratio)

કોઈ શેર અત્યારે સસ્તો છે કે મોંઘો, તે જાણવા માટેનો આ સૌથી લોકપ્રિય રેશિયો છે. P/E રેશિયો દર્શાવે છે કે કંપનીના ૧ રૂપિયો નફો કમાવા પાછળ રોકાણકારો કેટલા રૂપિયા આપવા તૈયાર છે.

દાખલા તરીકે, જો કોઈ કંપનીનો એક શેર ૧૦૦ રૂપિયાનો છે અને કંપની શેરદીઠ ૧૦ રૂપિયા કમાય છે, તો તેનો P/E રેશિયો ૧૦ થશે. સામાન્ય રીતે, ઓછો P/E રેશિયો સારો ગણાય છે (તે સસ્તો શેર દર્શાવે છે), પરંતુ તેને હંમેશા તે જ સેક્ટરની અન્ય કંપનીઓના P/E સાથે સરખાવવો જોઈએ.

૪. ડિવિડન્ડ અને ડિવિડન્ડ યીલ્ડ (Dividend & Dividend Yield)

જ્યારે કોઈ કંપની નફો કરે છે, ત્યારે તે નફાનો અમુક હિસ્સો પોતાના શેરધારકોના બેંક ખાતામાં સીધો જમા કરે છે, તેને ડિવિડન્ડ કહેવાય છે.

ડિવિડન્ડ યીલ્ડ: તમે રોકેલા પૈસા પર કંપની વાર્ષિક કેટલા ટકા ડિવિડન્ડ આપે છે તે ડિવિડન્ડ યીલ્ડ દર્શાવે છે. જો શેરનો ભાવ ૧૦૦ રૂપિયા હોય અને કંપની વર્ષે ૫ રૂપિયા ડિવિડન્ડ આપે, તો ડિવિડન્ડ યીલ્ડ ૫% કહેવાય. પેસિવ ઇન્કમ ઊભી કરવા માટે ડિવિડન્ડ યીલ્ડ ખૂબ કામનો આંકડો છે.

૫. બુક વેલ્યુ અને P/B રેશિયો (Book Value & Price to Book Ratio)

જો આજે કોઈ કંપની અચાનક બંધ થઈ જાય અને તેની તમામ મિલકતો વેચીને તેનું બધું દેવું ચૂકવી દેવામાં આવે, તો તેમાંથી શેરધારકો માટે જે રકમ બચે તેને ‘બુક વેલ્યુ’ કહેવાય છે.

P/B રેશિયો: વર્તમાન શેરના ભાવને બુક વેલ્યુ વડે ભાગવાથી આ રેશિયો મળે છે. જો કોઈ શેર તેની બુક વેલ્યુ કરતા ઓછા ભાવે (એટલે કે P/B રેશિયો ૧ થી ઓછો હોય) ટ્રેડ થતો હોય, તો તેને સારો અન્ડરવેલ્યુડ શેર માની શકાય (ખાસ કરીને બેંકિંગ શેરો માટે આ બહુ ઉપયોગી છે).

૬. રિટર્ન ઓન ઇક્વિટી (ROE – Return on Equity)

આ ગુણોત્તર કંપનીની નફો કમાવવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. રોકાણકારોએ કંપનીમાં જે મૂડી રોકી છે (ઇક્વિટી), તેના પર કંપની કેટલા ટકા ચોખ્ખો નફો (Net Profit) કમાઈ રહી છે તેને ROE કહેવાય છે.

જો કોઈ કંપનીનું ROE સતત ૫ વર્ષ સુધી ૧૫% થી ૨૦% ની વચ્ચે રહેતું હોય, તો તે એક ઉત્તમ કંપની ગણાય છે, કારણ કે તેનું મેનેજમેન્ટ રોકાણકારોના પૈસાનો ખૂબ સારી રીતે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.

૭. ડેબ્ટ ટુ ઇક્વિટી રેશિયો (Debt-to-Equity Ratio)

કંપની પોતાની મૂડીની સરખામણીમાં કેટલા દેવા (Loan) માં ડૂબેલી છે, તે આ રેશિયો દર્શાવે છે.

જો કંપનીની પોતાની મૂડી ૧૦૦ કરોડ હોય અને દેવું ૫૦ કરોડ હોય, તો રેશિયો ૦.૫ થશે. આ રેશિયો ૧ થી નીચે હોય તેવી કંપનીઓમાં જ રોકાણ કરવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ. ઝીરો-ડેબ્ટ (દેવા મુક્ત) કંપનીઓ લાંબા ગાળાના રોકાણ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

૮. પ્રમોટર હોલ્ડિંગ (Promoter Holding)

કંપની શરૂ કરનાર માલિકો (Promoters) પાસે પોતાની જ કંપનીના કેટલા ટકા શેર છે, તેને પ્રમોટર હોલ્ડિંગ કહેવાય છે.

જો માલિકો પાસે કંપનીનો ૫૦% થી વધુ હિસ્સો હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેમને પોતાના બિઝનેસમાં ભરોસો છે. પરંતુ જો પ્રમોટર્સ સતત પોતાનો હિસ્સો વેચી રહ્યા હોય (Promoter holding decreasing) અથવા તેમણે પોતાના શેર બેંકમાં ગિરવે મૂક્યા હોય (Pledged Shares), તો તે રોકાણકારો માટે ચેતવણીની ઘંટડી (Red Flag) છે.

૯. ઇનિશિયલ પબ્લિક ઓફરિંગ (IPO) અને FPO

જ્યારે કોઈ ખાનગી કંપની પ્રથમ વખત સામાન્ય જનતા પાસેથી શેરબજાર દ્વારા મૂડી એકઠી કરે છે અને પોતાના શેર ઓફર કરે છે, ત્યારે તેને IPO કહેવાય છે. આ પ્રાઇમરી માર્કેટ છે.

જ્યારે પહેલેથી જ શેરબજારમાં લિસ્ટેડ હોય તેવી કંપનીને વધુ ફંડની જરૂર પડે અને તે ફરીથી નવા શેર બજારમાં ઇશ્યુ કરે, ત્યારે તેને FPO (Follow-on Public Offer) કહેવાય છે.

૧૦. વોલ્યુમ અને લિક્વિડિટી (Volume & Liquidity)

શેરબજારમાં રોજબરોજ કોઈ ચોક્કસ શેરના કેટલા યુનિટની ખરીદ-વેચાણ થાય છે, તેને ‘વોલ્યુમ’ કહેવાય છે.

ઉચ્ચ વોલ્યુમ ધરાવતા શેરોમાં ‘લિક્વિડિટી’ (પ્રવાહિતા) સારી હોય છે, એટલે કે તમે ધારો ત્યારે તે શેર સરળતાથી ખરીદી કે વેચી શકો છો. નવા રોકાણકારોએ હંમેશા હાઈ વોલ્યુમ વાળા લાર્જ અને મિડ કેપ શેરોમાં જ ટ્રેડિંગ કરવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ: શેરબજારમાં કોઈ જાદુઈ છડી નથી. સફળતા માટે ફંડામેન્ટલ એનાલિસિસ જાણવું જ પડે છે. જ્યારે તમે આગામી વખતે કોઈ કંપનીના શેરમાં રોકાણ કરવાનું વિચારો, ત્યારે આ ૧૦ પેરામીટર્સમાંથી તે કંપનીને પસાર જરૂર કરજો. આ જ્ઞાન તમને ખોટા શેરોમાં ફસાતા બચાવશે અને સાચો નફો રળી આપશે.